بازار سرمایه یکی از سخت‌ترین دوره‎های حیات خود را در پنج دهه اخیر پشت سر می‎گذارد. به اذعان بسیاری از کارشناسان اقتصادی و فعالان بازار مالی، بورس هیچ گاه در چنین موقعیتی قرار نگرفته است .

 پیشروی شاخص بورس تا مرز دو میلیون و صد هزار واحد و سپس ریزش عجیب و مداوم شاخص در ۹ ماه پس از آن سهامداران بورس را در موقعیتی نامساعد قرار داده است. تجمع‌های خیابانی سهامداران برابر سازمان و شرکت بورس گواه بحرانی است که این روزها در بازار سرمایه ایران جریان دارد و هنوز هیچ تدبیری نتوانسته است دامنه این بحران را جمع کند .

 شاخص بورس ایران حالا حتی محدوده حمایتی یک میلیون و صدهزار واحد را نیز از دست داده است و برخی کارشناسان معتقدند که در صورت تداوم روند فعلی شاخص بورس حتی تا محدوده ۵۰۰ هزار واحد عقب نشینی خواهد کرد .

 اما و اگرهای پیش آمده در خصوص تامین مالی دولت از بورس در سال گذشته و سپس رها شدن بورس تهران یکی از مهمترین نقاط انتقاد سهامداران بورس در شرایط کنونی است . وزیر امور اقتصادی و دارایی و رییس کل بورس اوراق بهادار البته این موضوع را مورد تایید قرار داده‌اند اما معتقد نیستند که دولت بورس را به حال خود رها کرده است. فرهاد دژپسند که مخالفت خود را با محدودیت دامنه نوسان در بورس به دلیل کاهش نقد شوندگی سهام اعلام کرده است، می‌گوید: اقتضای فعالیت در بازار سرمایه محاسبه‌گری و دقت در خرید و فروش است.

او معتقد است: در دنیا چیزی به نام تضمین در بورس نداریم و با ذات بورس همخوانی ندارد، سهامدار اولین پیامی که در بورس می‌گیرد، این است که بورس بر مبنای بازار عمل می‌کند، اما قطعا حمایت از بازار را به روش‌های گوناگون انجام می‌دهیم.

با این حال وی درباره میزان تامین مالی صورت گرفته در بورس در بهمن ماه اعلام کرد:  در ۱۰ ماهه سال ۹۹ برابر با  ۵۰۰ هزار میلیارد تومان در بازار سرمایه تامین مالی انجام شده است.تغییر رییس بورس نیز در این دوره نتوانست از فشار موجود در بورس بکاهد و حتی تغییر دامنه نوسان و دیگر اقدامات صورت گرفته هیچ کدام بازار را سبزپوش نکرد. حالا نامه‌های مکرری از سوی کارشناسان نوشته می‌شود که پیشنهاداتی را در خصوص ساماندهی این وضعیت بحرانی در بر دارد .

ثروتی که از دست رفت

 سهام عدالت حالا در زمره دارایی‌های بخش مهمی از ایرانیان است . تصمیماتی که برای عرضه سهام عدالت و آزادسازی بخشی از این سهام صورت گرفت، به عقیده برخی کارشناسان فشار اولیه فروش در بازار سرمایه را رقم زد .

حالا انجمن توسعه سرمایه‌گذاری حرفه‌ای در بیانیه‌ای اعلام کرده است: تقریباً نیمی از ایرانیان ۴۰درصد دارایی خود را در بورس از دست دادند و اینک برخی به صورتی کاملاً کورکورانه راهی بازارهایی نظیر رمز ارزها شده‌اند که بی‌تردید به خروج نقدینگی از کشور منجر شده و یا در بازار ارز و سکه به انتظار سقوط اقتصاد کشور یا در بازار املاک به دنبال گرانی و تورم آینده هستند. در عین حال ، ۱۲۴ فعال این بازار با انتشار نامه‌ای با عنوان “جایگاه بانک مرکزی در حمایت از بازار سرمایه به عنوان ثروت ملی”، بسته پیشنهادی خود را در ۱۵ مورد مطرح کردند. جزییات این نامه اینجا در دسترس است.

 نکته مهم اینجاست که کارشناسان به استناد کمبود نقدینگی شدید در بورس و افزایش مداوم عطش فروش از سوی سهامداران حقیقی، از دست رفتن شاخص یک میلیون واحدی را نیز بسیار محتمل می‌دانند.

 بررسی وضعیت بازار سرمایه نشان می‌دهد بلاتکلیفی‌ها در اقتصاد از یک سو و انتظار برای برگزاری انتخابات ریاست جمهوری از سوی دیگر سبب شده است که برخی امید چندانی به احیای بورس در کوتاه‌مدت نداشته باشند و تحول در بازار سرمایه را به نیمه دوم سال موکول کنند .

 روزهای سخت بورس آینه تمام نمای اقتصاد ایران است که مدت‌هاست درگیر بحرانی جدی، ناشی از تشدید تحریم‌ها و بلاتکلیفی برای اتخاذ تصمیمات بزرگ مانند تعیین تکلیف اف‌ای‌تی‌اف است.

بازاریابی شبکه‌ای یا «Network Marketing» یکی از جدیدترین مشاغل نوظهور در جهان است؛ در این شیوه بازاریابی، یک شرکت محصولات خود را بدون استفاده از تبلیغات و در غیاب واسطه‌‎های تجاری، به مصرف‌کننده عرضه می‌کند. بر همین اساس، نقش منفعل مصرف‌کنندگان در فرآیند بازاریابی سنتی به یک نقش فعال تبدیل می‌شود، به طوریکه پس از خرید محصولات، این افراد در صورت تمایل می‌توانند به منظور دریافت سود مشخصی، نسبت به بازاریابی محصولات شرکت در میان اطرافیان خود اقدام کنند. بنابراین درآمدزایی در بازاریابی شبکه‌ای هم در ازای فروش مستقیم محصولات و هم در ازای فروش از طریق زیرمجموعه‌ها محقق می‌شود.

در نگاه اول، فعالیت در شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای بسیار جذاب و وسوسه‌برانگیز است؛ چرا که بر اساس تبلیغات این شرکت‌ها، افراد می‌توانند در یک دوره کوتاه‌مدت به درآمدهای بسیار بالا، دست پیدا کنند و بدون انجام فعالیت‌های مولد و زمانبر، مسیر رشد و توسعه کسب‌وکار خود را ادامه دهند.

بر همین اساس، لیدرهای بازاریابی شبکه‌ای در کشور معمولاً با تمرکز بر رواج عباراتی نظیر «راه صدساله را یک‌شبه طی کنید»، «کسب درآمدهای نجومی امکان‌پذیر است» و «ملال‌آور بودن مشاغل دیگر با وجود درآمدزایی اندک» سعی دارند توجه  قشر جوان جامعه را به فعالیت خود معطوف کنند. اما آیا این ادعاها با آنچه که در واقعیت رخ می‌دهد، تطابق دارد؟

بسیاری از شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای در ایران طرح مناسبی برای توزیع عادلانه و تعیین محدودیت سطوح پرداخت پورسانت ندارند

حضور سرشاخه‌‎های سابق شرکت‌های هرمی در شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای

شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای استاندارد در جهان، به طور معمول یک فرصت کاری واقعی را به افراد ارائه می‌دهد که به طور کامل بر اساس فروش کالا و خدمات بنا شده است؛ همچنین میزان درآمد افراد از این طریق کاملاً به انگیزه آن‌ها برای افزایش فروش کالا‎ها مربوط می‌شود و به مرور زمان افزایش می‌یابد. علاوه بر این، عضوگیری برای فعالیت در این شرکت‌ها الزامی نبوده و تمرکز اصلی بر فروش محصولات است و افزایش هرم زیرمجموعه‌ها و دریافت پورسانت از آن‌ها نیز ضرورت ندارد.

اما متأسفانه بسیاری از شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای در ایران بر خلاف ضوابط و مقررات مصوب در این حوزه، طرح مناسبی برای توزیع عادلانه و تعیین محدودیت سطوح پرداخت پورسانت نداشته و بعضاً مانند شرکت‌های کلاهبرداری هرمی فعالیت می‌کنند. به طوریکه محصولات ارائه شده توسط این شرکت‌ها، ارزش بازاری تثبیت‌ شده‌ای نداشته و افراد معمولاً با ثبت‌نام اعضای جدید، خرید اجباری و گسترش زیرمجموعه خود به سود مالی دست پیدا می‌کنند؛ به عبارت دیگر می‌توان گفت که بر خلاف استاندارد‎‌های بین‌المللی، فرآیند عضوگیری و افزایش زیرمجموعه‌ها به یکی از شرایط الزامی فعالیت در شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای در ایران تبدیل شده است.

همچنین در مراحل جذب افراد در شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای، معمولاً معرف شرکت، نوید هموار بودن مسیر فروش محصولات را داده و آن را بسیار ساده و آسان ترسیم می‌کند. این ایده در ظاهر بدون اشکال است اما بعد از گذشت مدتی، اعضای جدید این شرکت‌ها که قصد کسب درآمد و سود بالا را دارند، نمی‌‎توانند محصولات خریداری شده را بفروشند و سرمایه‌های خود را از دست می‌دهند؛ که این مسئله نیز به کیفیت و قیمت محصولات ارائه شده توسط شرکت‌ها مربوط می‌شود. این در حالی است که سرشاخه‌های این شرکت‌ها که برخی ازآن‌ها در گذشته از اعضای برجسته گروه‌های کلاهبرداری هرمی بودند، بهره زیادی از سهم فروش زیرشاخه‌های خود دریافت کرده و سود‎های نامتعارف و کلانی به دست می‌‎آوردند.

طرح‌های درآمدی توسط شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای می‌بایست به گونه‌ای تنظیم شود که هرم توزیع درآمد در آن منصفانه باشد

کسب ثروت در بازاریابی شبکه‌ای؛ سراب یا واقعیت؟

بر اساس گزارشی که توسط دانشکده مدیریت دانشگاه تهران منتشر شده است، مروجان بازاریابی شبکه‎ای برای جذب اعضای جدید به عنوان فروشنده، علاوه بر استفاده از تکنیک‌های کلامی و انگیزشی مانند کلاهبردارن هرمی، با وعده درآمدهای بالا به جذب افراد اقدام می‌کنند. به طور معمول آن‌ها با مثال زدن درآمد‎ چشمگیر سرشاخه‌ها و بازاریاب‌های موفق سعی در جذب زیرشاخه‌های جدید دارند.

اما بر اساس آمار ارائه شده توسط اکونومیست، تنها ۱۰ درصد فروشندگان شرکت Amway’s (از قدیمی ترین و بزرگترین شرکت‎های مبتنی بر بازاریابی شبکه‌ای در آمریکا و جهان) در انگلستان موفق شده‌اند تا درآمد کسب کنند. همچنین از ۳۳۰۰۰ فروشنده مورد بررسی از شرکت Amway’s تنها ۹۰ نفر موفق به کسب درآمد در حد متوسط جامعه شده بودند؛ که این آمار نشان دهنده ۹۹٫۷ درصد عدم موفقیت آن‌ها است. علاوه بر این در گزارش دیگری آمده است که تنها ۰٫۱۴ درصد از میان ۲٫۷ میلیون فروشنده شرکت Herbalife (از شرکت‌های بزرگ مبتنی بر بازاریابی شبکه‌ای آمریکایی) توانسته‌اند درآمد بالای ۲۰ هزار دلار در سال داشته باشند (این درآمد در آمریکا به مراتب از خط فقر کمتر است!) و ۹۳ درصد از فروشندگان هیچ سودی از محل فروش دریافت نکرده‌اند.

چرا فعالیت در شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای باعث تضییع حقوق اعضای جدید می‌شود؟

به عنوان مثال برخی از شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای، دارای طرح‌های درآمدزایی غیرقانونی و غیرمنصفانه‌ای مانند «پاداش استخری» یا «bonus pool» هستند. در حال حاضر طبق بند 3 الزامات طرح سود دهی برای شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای که توسط دبیرخانه کمیته نظارت بر شرکت‌های هرمی ابلاغ شده است، اختصاص پاداش استخری به عنوان مشوقی جهت افزایش خرده فروشی بازاریاب ممنوع است، چرا که بر خلاف شرکت‌های هرمی، طرح‌های درآمدی توسط شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای می‌بایست به گونه‌ای تنظیم شود که هرم توزیع درآمد در آن منصفانه باشد و پورسانت ارائه شده به افراد فعال در شرکت، به صورت منطقی و پلکانی افزایش یابد تا هر فردی به میزان تلاش و فعالیت خود، سود کسب کند.

متأسفانه بر اساس توزیع پورسانت به شیوه پاداش استخری در برخی از شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای در ایران، بخش عمده‌ای از سود به اعضای اصلی که در رأس هرم ایستاده‌اند، تعلق می‌گیرد و اعضای جدید و زیرمجموعه‌ها، درآمد مطلوب و متناسب با تلاش خود را به دست نمی‌آورند.

از منظر قانونی نیز باید گفت که بر اساس به بند(4) ماده(9) آیین نامه اجرایی مواد(2)، (12) و تبصره ماده (87) قانون نظام صنفی و همچنین بند(4) مصوبه مورخ 4/6/99 کمیته نظارت بر عملکرد شرکت های بازاریابی شبکه‌ای و کسب‌وکارهای مجازی، پرداخت حق کمیسیون و پاداش با توجه به شرح وظایف بازاریاب ها تا 3 سطح(با قابلیت تعدیل سطوح) محدود شده است.

نقض مکرر قوانین توسط برخی از شرکت‌های بازاریابی مجاز!

بر اساس آمار موجود در وب‌سایت دبیرخانه کمیته نظارت بر عملکرد شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای و کسب‌وکارهای مجازی، در حال حاضر بیش از 20 شرکت‌ بازاریابی شبکه‌ای دارای پروانه کسب بوده و مجوز فعالیت در ایران را دارند.

با وجود اینکه، این شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای مجوز قانونی دریافت کرده‌اند اما بسیاری از آن‌ها به علت تخلفات گوناگون مانند «عدم پرداخت تعهدات مربوط به بازاریابان در موعد مقرر»، «عدم رعایت قوانین صنفی و تصمیمات کمیته نظارت به صورت مکرر» و «عدم درج اطلاعات واریز پورسانت در پایگاه داده شرکت» تذکر کتبی دریافت کرده‌ و یا اینکه به طور کلی مجوز فعالیت آن‌ها لغو شده است.

به نظر می‌رسد که فعالیت در شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای مانند یک تیغ دولبه بوده و ریسک بسیاری را متوجه افراد ناآگاه و تازه‌وارد در این شرکت‌ها می‌کند؛ بنابراین بهتر است افراد پیش از شروع به کار در این شرکت‌ها در مورد نحوه‌ طرح درآمدزایی و نحوه پورسانت‌دهی در شبکه، تحقیقات لازم را انجام دهند. همچنین مردم می‌توانند برای اطمینان از قابلیت اعتماد به شرکت‌ها‎ی بازاریابی شبکه‌‎ای از طریق سامانه پیامکی 30006082  در خصوص نحوه فعالیت آن‌ها اطلاعات کسب کنند.

افت قیمت اسکناس آمریکایی در اولین روز هفته موجب شد که سکه امامی نیز در مسیر نزولی قرار بگیرد و ۷۰ هزار تومان افت کند و به بهای ۱۰ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان برسد.

افت سکه در شرایطی رقم خورد که طلای جهانی در نزدیکی محدوده هزار و ۷۸۰ دلاری در روز جمعه به‌کار خود پایان داد.

از سمت طلا، سکه می‌توانست به سوی قیمت‌های بالاتر حرکت کند، ولی افت دلار موجب شد که انتظارات افزایشی سکه بازان نیز کاهش پیدا کند. به گفته فعالان، در روزهای اخیر بازارساز رو به روی سفته‌بازان ایستاده و با عرضه خود اجازه نداده است که قیمت دلار از مرز ۲۵ هزار تومانی عبور کند.

در واقع بیشتر فعالان باور دارند بازارساز رو به روی سفته‌بازان ایستاده و اجازه نداده قیمت دلار نوسان قابل توجهی را تجربه کند. اما چرا بازارساز در برابر رشد دلار ایستادگی می‌کند؟

دلیل فنی تقابل بازارساز با سفته‌بازان

به باور تحلیلگران فنی،‌ مرزشکنی اسکناس آمریکایی می‌تواند منجر به ورود تقاضای جدید به بازار شود. از نگاه آنها، بازارساز به همین دلیل سعی دارد که قیمت دلار را در کانال ۲۴ هزار تومانی نگه دارد.

حتی بعضا قیمت دلار در بازار متشکل ارزی به زیر ۲۴ هزار تومان نیز رفته است،‌ امری که نشان می‌دهد بازارساز حتی به نرخ‌های پایین‌تر نیز تمایل دارد.

به عنوان مثال،‌ساعت۱۵:۳۰ دیروز، قیمت دلار بر تابلوی بازار متشکل ارزی ۲۳ هزار و ۷۵۹ تومان بود. صرافی‌های بانکی نیز قیمت فروش اسکناس آمریکایی را ۲۴ هزار تومان تعیین کردند.

در واقع در هر دو بازار رسمی، قیمت فاصله زیادی با نرخ بازار آزاد داشت. بین نرخ صرافی‌های بانکی و بازار آزاد حدود ۸۰۰ تومان فاصله وجود داشت و نرخ بازار متشکل حدود هزار و ۳۰۰ تومان کمتر از قیمت دلار در خیابان فردوسی بود. البته در بازار متشکل ارزی تنها فعالان رسمی حاضر هستند و مردم عادی در آنجا اجازه خرید ندارند. افراد عادی ارز موردنیاز خود را می‌توانند از صرافی‌های بانکی تهیه کنند که دیروز با قیمت کمی بالاتر از بازار متشکل اقدام به عرضه دلار می‌کردند. فاصله بین قیمت صرافی‌های بانکی و بازار متشکل در روز گذشته حدود ۲۵۰ تومان بود.

چرا دلار افزایشی نشد؟

به گفته فعالان،‌ در صورتی که در روزهای آینده عرضه بازارساز ادامه پیدا کند، احتمال افت بیشتر قیمت‌ها وجود خواهد داشت. با این حال، عده دیگری از فعالان باور دارند که قیمت دلار تا کنون به دلیل امید به مذاکرات وین افزایشی نشده است. از نگاه آنها در صورتی که خبر مثبتی از این مذاکرات منتشر نشود، قیمت دلار راه افزایشی را در پیش خواهد گرفت و به راحتی از مرز ۲۵ هزار تومانی عبور خواهد کرد.

این در حالی است که در هفته‌های اخیر دلار توان رشد زیادی را از خود نشان نداده و در یک دامنه محدود زندانی شده است.  سقف قیمت دلار در هفته‌های اخیر ۲۵ هزار و ۲۰۰ تومان بوده  و در برابر نزول به زیر ۲۴ هزار و ۵۰۰ تومان نیز مقاومت کرده است. در حالی که نوسانات در بازار ارز محدود شده است،‌«اقتصادنیوز» گزارش داده است که برخی معامله گران دلار و سکه بازان به سوی بازار ارزهای دیجیتال روانه شده‌اند.

به‌عنوان مثال، یک معامله‌گر سنتی طلا عنوان می‌کرد که در هفته اخیر از بازار طلای آب شده خارج شده است و مقدار زیادی دوج کوین خریده است. او به سایر معامله گران طلا و دلار توصیه می‌کرد که وارد بازار رمز ارزها شوند،‌چرا که خود او نیز طی ۴ روز بیش از ۲۰۰ درصد سود کرده است.

در مقابل عده دیگری از معامله گران عنوان می‌کردند که از نحوه خرید مطمئن بیت کوین اطلاع ندارند و ترجیح می‌دهند که در بازار کم ریسک تر داخلی فعالیت کنند. آنها اعتقاد داشتند، درست است که در هفته‌های اخیر دلار و سکه نوسان زیادی نداشته اند، ‌ولی حداقل آنها توانسته اند به واسطه آشنایی با این بازار سود مقبولی را از طریق نوسان گیری به دست بیاورند.

در کنار این بحث هراس نیز موجب می‌شود برخی معامله گران تمایلی نداشته باشند که به بازارهای پرریسک مراجعه کنند. تجربه سقوط بازار سهام ایران در نیمه دوم سال ۹۹ موجب شده است که افراد با احتیاط بیشتری اقدام به سرمایه گذاری کنند.

در همین بازار ارز نیز در سال گذشته قیمت دلاراز مرز ۳۲ هزار تومانی در مدت کوتاهی به زیر کشیده شد و حتی تا نزدیکی مرز ۲۰ هزار تومانی افت کرد. چنین روندهای قیمتی می‌تواند توضیح دهنده احتیاط شماری از معامله گران باشد.